Trong nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, số lượng và tính đa dạng của các doanh nghiệp không thuộc sở hữu Nhà nước ngày càng tăng...

Theo quy định hiện hành, các doanh nghiệp phải lựa chọn hoặc tự xây dựng hệ thống thang lương và đăng ký với cơ quan có thẩm quyền. Quy định này đang đặt ra thách thức đối với các doanh nghiệp, đòi hỏi phải đưa ra phương pháp xây dựng hệ thống thang  lương thích ứng với doanh nghiệp.

            Bài viết này đề xuất phương pháp và cách thức tiến hành xây dựng hệ thống thang lương trong doanh nghiệp không thuộc sở hữu Nhà nước, góp phần hoàn thiện hơn lý luận và phương pháp luận về tiền lương.

***

            Trong nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, số lượng và tính đa dạng của các doanh nghiệp không thuộc sở hữu Nhà nước ngày càng tăng. Để tồn tại và phát triển trong sự cạnh tranh, một trong những biện pháp quan trọng là xây dựng hệ thống trả công lao động hợp lý, trong đó có việc xây dựng và lựa chọn hệ thống thang bảng lương phù hợp với đặc thù của doanh nghiệp.

            Theo quy định hiện hành, các doanh nghiệp không thuộc sở hữu Nhà nước có thể lựa chọn thang lương công nhân được ban hành kèm theo Nghị định số 26/CP ngày 23/5/1993 của Chính phủ, hoặc tự xây dựng hệ thống thang lương riêng. Với các nghề mới xuất hiện, doanh nghiệp phải tự xây dựng thang lương. Với những nghề đã có thang lương của Nhà nước, nhiều doanh nghiệp vẫn lựa chọn cách xây dựng thang lương riêng, phù hợp với chiến lược phát triển sản xuất - kinh doanh của mình.

1.       Bản chất thang lương công nhân của doanh nghiệp.

Thang lương công nhân của doanh nghiệp là hệ thống các thước đo do doanh nghiệp lựa chọn hoặc tự xây dựng, dùng để đánh giá chất lượng lao động của các loại lao động cụ thể khác nhau. Đó là bảng quy định các mức đãi ngộ lao động theo bậc từ thấp đến cao, tương ứng với tiêu chuẩn cấp bậc nghề của công nhân.

Thang lương được thiết kế với nhiều bậc lương phân biệt trình độ để áp dụng đối với công nhân kỹ thuật trực tiếp sản xuất - kinh doanh. Các bậc trong thang lương thể hiện cấp bậc kỹ thuật nghề của công nhân.

Mỗi thang lương gồm một số nhóm mức lương. Mỗi nhóm mức lương phản ánh điều kiện lao động (ĐKLĐ) và tính chất phức tạp của lao động. Nhóm mức lương cao thể hiện tính phức tạp của lao động và tính không thuận lợi của ĐKLĐ cao. Khi xác định mức độ nặng nhọc - độc hại (NN - ĐH) của nghề, người ta phân biệt 6 mức độ NN - ĐH (tương ứng là I, II, III, IV, V và VI). Do vậy, người ta phân các mức lương tối đa thành 6 nhóm, mỗi nhóm tương ứng với một mức độ NN - ĐH.

Số bậc trong thang lương nhiều hay ít phụ thuộc vào mức độ phức tạp của nghề và quan điểm của người sử dụng lao động. Mức độ phức tạp của nghề cao thì số bậc của thang lương sẽ cao. Mặt khác, nếu người sử dụng lao động muốn thời gian nâng bậc ngắn để khuyến khích công nhân nâng cao tay nghề, có thể để số bậc của thang lương cao. Thông thường, người ta xây dựng thang lương công nhân từ 5 - 7 bậc. Trong một số trường hợp có thể để 9 hoặc 10 bậc.

Sau đây là ví dụ về thang lương công nhân đang áp dụng ở một doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Bảng 1: Thang lương công nhân sản xuất và lắp đặt cửa sổ nhựa.

Nhóm mức lương	Bậc của thang lương
	I	II	III	IV	V	VI	VII	VIII	IX	X
Nhóm I Hệ số	1,15	1,36	1,61	1,92	2,27	2,71	3,20	3,81	4,52	5,38
Nhóm II Hệ số	1,23	1,47	1,73	2,06	2,44	2,91	3,45	4,10	4,87	5,79
Nhóm III Hệ số	1,32	1,57	1,87	2,21	2,62	3,12	3,69	4,39	5,21	6,19
Nhóm IV Hệ số	1,41	1,67	1,98	2,35	2,79	3,32	3,93	4,67	5,55	6,60

Nguồn: Khoa Quản lý Lao động.

      Thang lương trên được xây dựng dựa trên điều kiện tổ chức - kỹ thuật thực tế của doanh nghiệp. Sau khi xác định mức độ NN - ĐH của nghề, chúng tôi đã xác định được 4 mức độ NN - ĐH, gồm mức độ II, III, IV và V. Các nhóm mức lương I, II, III, IV trong thang lương trên tương ứng với các mức độ NN - ĐH  loại II, III, IV và V.

2.       Nguyên tắc xây dựng thang lương cho công nhân.

Trong doanh nghiệp không thuộc sở hữu Nhà nước, theo chúng tôi, việc xây dựng thang lương cần thực hiện theo các nguyên tắc sau:

- Khi xây dựng thang lương phải dựa trên quan điểm trả lương của người sử dụng lao động.

Điều này có nghĩa là, khi xây dựng thang lương, phải tham khảo ý kiến của người sử dụng lao động (hoặc người được uỷ quyền) về quan điểm trả lương, vì người sử dụng lao động là chủ sở hữu, họ có quyền lực tuyệt đối trong vấn đề trả lương.

- Các hệ số và mức lương của thang lương phải phù hợp với quy định hiện hành của pháp luật lao động.

Người sử dụng lao động trả lương cho công nhân theo phương pháp riêng của mình sau khi tham khảo ý kiến chuyên gia. Họ muốn có một thang lương riêng cho công nhân làm cơ sở cho việc ký kết hợp đồng lao động, đóng bảo hiểm xã hội và là cơ sở để trả lương cho công nhân.

Theo quy định hiện hành, người sử dụng lao động phải đóng 17% tổng quỹ lương cơ bản cho bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế. Khi chế độ bảo hiểm thất nghiệp được ban hành, tỷ lệ % quỹ lương cơ bản được trích nộp cho bảo hiểm sẽ cao hơn. Do vậy, tâm lý chung của người sử dụng lao động là để hệ số lương cho công nhân ở mức thấp để "tiết kiệm chi".

Để tránh vi phạm, cần tư vấn cho người sử dụng lao động những quy định hiện hành của pháp luật lao động về vấn đề tiền lương khi xây dựng thang lương.

- Thang lương được xây dựng phải đảm bảo tính khuyến khích người lao động nâng cao tay nghề, đạt thành tích tốt trong sản xuất ….

Muốn đạt được điều đó, thang lương được xây dựng phải đảm bảo có hệ số tăng tuyệt đối đủ lớn để khuyến khích người lao động phấn đấu nâng bậc lương. Để tăng tính khuyến khích, hệ số tăng tuyệt đối của bậc lương sau phải cao hơn bậc trước.

- Thang lương được xây dựng phải phù hợp với mặt bằng chung về lương của các doanh nghiệp cùng loaị.

Nguyên tắc này đòi hỏi các doanh nghiệp khi xây dựng thang lương cho công nhân phải kết hợp tham khảo giá công lao động trên thị trường và thang lương của các doanh nghiệp cùng loại. Việc tham khảo này giúp cho doanh nghiệp không lâm vào tình trạng bị mất lao động, đặc biệt là lao động có trình độ cao, tay nghề giỏi do việc định ra mức lương quá thấp, đồng thời giúp cho doanh nghiệp lồng ý tưởng thu hút lao động có trình độ cao vào hệ thống thang lương.

Hiện nay, do khu vực kinh tế Nhà nước vẫn nắm vai trò chủ đạo nên hệ thống thang lương trong khu vực Nhà nước có tác động mang tính chi phối đến thang lương của các doanh nghiệp khác. Các doanh nghiệp khi xây dựng thang lương cho công nhân thường lựa chọn thang lương có hệ số lương không thấp hơn hệ số lương của bậc lương tương ứng trong khu vực Nhà nước.

Tuy nhiên, có thể thấy một xu thế là các doanh nghiệp không thuộc sở hữu Nhà nước thường ít quan tâm đến lao động có trình độ chuyên môn - kỹ thuật thấp, song lại rất chú trọng thu hút lao động có trình độ chuyên môn - kỹ thuật cao. Điều này có thể được giải thích bởi nguyên nhân khan hiếm lao động có trình độ cao và dư thừa lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật thấp trên thị trường lao động. Xu thế đó có ảnh hưởng đến việc hình thành hệ thống các thang lương trong doanh nghiệp.